Шамуков, Габдулла Рухуллович
Габдулла Рухуллович Шáмуков (башк. Шамуҡов Ғабдулла Рухулла улы; тат. Габдулла Рухулла улы Шамуков; 11 [24] декабря 1909, Асанова, Симбирская губерния, Чердаклинский район, Российская империя — 21 декабря 1981, Казань) — советский актёр театра и кино, мастер художественного слова (чтец), педагог, писатель, переводчик. Народный артист СССР (1980).
Общие сведения
| Габдулла Шамуков | |
|---|---|
| тат. Габдулла Рухулла улы Шамуков | |
| Дата рождения | 11 (24) декабря 1909 |
| Место рождения | |
| Дата смерти | 21 декабря 1981 (71 год) |
| Место смерти | |
| Гражданство |
|
| Образование | |
| Профессия | актёр, театральный педагог, прозаик, переводчик |
| Награды | |
Биография
Шамуков Габдулла родился 11 (24) декабря 1909 года в деревне Асаново (ныне — в Чердаклинском районе, Ульяновская область) Симбирской губернии.
С отличием окончил семилетнюю школу в Мелекессе. В 1930 году окончил Башкирский техникум искусств (ныне Уфимское училище искусств) по классу М. А. Магадеева и Х. Г. Бухарского, и до 1946 года работал в Башкирском театре драмы в Уфе[1].
С 1930 по 1946 год — актёр Башкирского театра драмы в Уфе[1]. Будучи мастером художественного слова с 1933 года преподавал в Уфимском театральном училище.
С 1946 года и до конца жизни — актёр Татарского театра имени Г. Камала в Казани[1] и одновременно до 1952 года (и в 1962-1969 годы) занимался педагогической деятельностью в Казанском театральном училище[1].
Занимался литературной деятельностью. Перевёл на башкирский и татарский языки У. Шекспира («Отелло», «Ромео и Джульетта»), А. С. Пушкина («Борис Годунов»), А. С. Грибоедова («Горе от ума»), Эсхила, Ж. Б. Мольера, Н. В. Гоголя, М. Горького, Л. Леонова и других авторов[1][2]. Автор сборника басен, куда вошли и его переводы басен И. А. Крылова и С. В. Михалкова. Так же писал стихи, биографические очерки, посвящённые актёрам, статьи теоретического характера.
В годы Великой Отечественной войны писал сказки-пьесы для детей («Водяной» (1942), «Рустям», «Волшебная палка» (1944)), которые ставились на сценах кукольных театров[3].
Автор теоретических трудов по стихосложению в татарской поэзии и критических статей о творчестве отдельных писателей. Член Союза писателей СССР с 1944 года[3].
В 1952 году окончил историко-филологический факультет Казанского педагогического института[1][2].
Умер в Казани 21 декабря 1981 года (по другим источникам — 22 декабря[1]). Похоронен на татарском кладбище в Ново-Татарской слободе Казани.
Награды и звания
- Заслуженный артист Башкирской АССР (1943);
- Народный артист Татарской АССР (1950);
- Народный артист РСФСР (1957)[1]
- Народный артист СССР (1980)[4]
- Орден Ленина (1966)[1].
Известные роли
- 1939 — «Тукай» А. С. Файзи, режиссёр В. Г. Галимов — Габдулла Тукай
- 1941 — «Человек с ружьём» Н. Ф. Погодина, режиссёры Х. Г. Бухарский и В. С. Витт — В. И. Ленин
- «Борис Годунов» А. С. Пушкина — Юродивый
- «Разбойники» Ф. Шиллера — Франц
- «Нашествие» Л. М. Леонова — Иван Тихонович Таланов
- «Ревизор» Н. В. Гоголя — Хлестаков
- Женитьба Н. В. Гоголя — Подколёсин
- «Хужа Насретдин» Н. Исанбета — Хужа, Ахун
- «Тартюф» Мольера — Оргон
- «Мулланур Вахитов» Н. Исанбета — Галимуллин
- «Зифа» Н. Исанбета — Балтаев
- «Без ветрил» К. Тинчурина — Нуретдин
- «Поздняя любовь» А. Н. Островского — Дормидонт
- «Бешеные деньги» А. Н. Островского — Телятев
- «Слуга двух господ» К. Гольдони — Труффальдино
- «Зимогоры» С. М. Мифтахова — Шагали
- 1975 — Клад — Шавали, отец Арслана
Библиография
- Шамуков, Г. Уңган кыз: Пьеса-әкият. 3 пәрдәдә, 5 күренештә. — Казан: Татгосиздат, 1954. — 51 с. — 15 000 экз.
- Шамуков, Г. Нәкый Исәнбәт: Язучының тормышы һәм иҗаты турында монография. — Казан: Таткитнәшр., 1959. — 76 с. — 2000 экз.
- Шамуков, Г. Мәсәлләр. — Казан: Таткитнәшр., 1963. — 16 с. — 10 000 экз.
- Шамуков, Г. Базга төшкән аю: Мәсәлләр. — Казан: Таткитнәшр., 1967. — 30 с. — 10 000 экз.
- Шамуков, Г. Мәсәлләр / кереш сүз Н. Юзиев. — Казан: Таткитнәшр., 1969. — 134 с. — 7000 экз.
- Шамуков, Абдулла. Каләмем: мәсәлләр, мәкаләләр / кереш сүз М. Мәһдиев. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1979. — 268 с.
- Шамуков, Г. Водяная: Пьеса по мотивам детских стихов-сказок Г. Тукая. — Уфа: Башкнигоиздат, 1942. — 23 с. — 3000 экз.[5]
- Шамуков, Габдулла. Үзе. Һәм үзе турында: мәсәлләр, тәрҗемәләр, истәлекләр / кереш сүз авт.: Р. Сафин, М. Мәһдиев. — Ульяновск, 2019. — 288 с.
- Шамуков, Г. Ил түрәләренә хат: [СССРның халык артисты Габдулла Шамуковның тел язмышын кайгыртып КПСС Үзәк Комитетына язган хаты] // Мәдәни җомга. — 2017. — № 30. — С. 6—7.
- Шамуков, Г. Нәкый Исәнбәт: [халык язучысы Нәкый Исәнбәтнең тууына 100 ел. («Нәкый Исәнбәт» дигән брошюрадан өзек. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1959. — Б. 44—52)] // Мирас. — 1999. — № 12. — С. 32—34.
- Крылов, И. А. Мәсәлләр / тәрҗ. Г. Шамуков һ. б.; рәс. Е. Сидоркин. — Казан: Татгосиздат, 1948. — 86 с.
- Крылов, И. А. Мәсәлләр / тәрҗ. Г. Шамуков һ. б.; рәс. Е. Сидоркин. — Казан: Татгосиздат, 1951. — 79 с.
- Гоголь, Н. В. Пьесалар / З. Солтанов, Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татгосиздат, 1952. — 163 с.
- Грибоедов, А. С. Акыллылык бәласе: шигырь б-н язылган комедия. 4 пәрдәдә / Г. Шамуков тәрҗ.; рәс. М. Башилов. — Казан: Татгосиздат, 1953. — 132 с.
- Пушкин, А. С. Салтан патша, аның данлы көчле баһадир улы князь Гвидон салтанович һәм гүзәл патша кызы Аккош турында әкият / Г. Шамуков тәрҗ.; рәс. Дехтерёв. — Казан: Таткнигоиздат, 1954. — 51 с. — (Мәктәп китапханәсе).
- Лермонтов, М. Ю. Шигырьләр / кереш сүз Н. Шер; Г. Шамуков һ. б. тәрҗ.. — Казан: Татгосиздат, 1950. — 60 с.
- Лермонтов, М. Ю. Уйлану: шигырьләр / Г. Шамуков һ. б. тәрҗ.. — Казан: Таткнигоиздат, 1954. — 41 с.
- Симонов, К. Ят күләгә: драма 4 пәрдәдә, 6 картинада / Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татгосиздат, 1950. — 100 с.
- Фучик, Ю. Үлем җәзасы алдыннан... / Г. Шамуков тәрҗ.; кереш сүз Густа Фучик. — Казан: Татгосиздат, 1951. — 118 с.
- Крылов, И. А. Мәсәлләр / Г. Шамуков һ. б. тәрҗ.; рәс. Е. Сидоркин. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1958. — 299 с.
- Эсхил. Богауланган Прометей / кереш сүз Х. Госман; Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1964. — 64 с.
- Шекспир, В. Венеция сәүдәгәре: комедия 5 пәрдәдә / Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1966. — 132 с.
- Шекспир, В. Отелло. Ромео белән Джульета: трагедияләр / Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Таткнигоиздат, 1956. — 336 с.
- Шекспир, В. Комедияләр / Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1980. — 264 с.
- Островский, Н. Котырган акчалар: сайланма әсәрләр / төз., кереш сүз һәм тәрҗ. Г. Шамуков. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1973. — 350 с.
- Шигырь бәйрәме: шигырьләр / төз. И. Юзеев. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1968. — 91 с.
- Шекспир, Уильям. Сайланма әсәрләр: ике томда / тәрҗ.: Н. Исәнбәт, Г. Шамуков. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2007. — Т. 2: Трагедияләр, комедияләр. — 518 с.